Feeling Rational · Hebrew text
אליעזר יודקאָװסקי — איבערגעזעצט אין „יודיש“
אַ גלײבונג װעגן „ראַציאָנאַלקײט“ עף־אױ־פֿיר=זאָג װײַט פֿאַרשפּרײט זײַן. ציט ראַציאָנאַלקײט איז קעגן אַל געפֿילן; אונדזער גאַנץ טרױער און אונדזער גאַנץ פֿרײד זענען אַװטאָמאַטיש אַנטילאָגיש, בלױז װײַל זײ זענען געפֿילן. אױס.
אָבער, מאָדן גענוג, עף־אַװ=זיך איך קײן טעאָרעם פֿון שאַנס־טעאָריע ניט געפֿינען מיט דאָס אױספֿיר: ציט [איך זאָל אײַזקאַלט און אָן אױסדרוק אױסזען] אױס.
פֿרעג איז ראַציאָנאַלקײט אָרטאָגאָנאַל צו דאָס פֿילן? עף־און־אַװ=פּאָן. אונדזער געפֿילן עפֿן־אַװ=פּאָן פֿון אונדזער װירקלעכקײט־מאָדעלן אַנטשטײן.
נעם איך גלײב ציט [מען האָט מײַן טױט ברודער לעבעדיק געפֿונען] אױס. איך עף־אױ־זעק=פּאָן פֿרײלעך װערן. אױס. נעם איך װאַך אױף און פֿאַרשטײ ציט [דאָס איז געװען אַ חלום] אױס. איך עף־אױ־זעק=פּאָן טרױעריק װערן. אױס.
פּי־סי האָדזשעל עף־אַװ=זאָג דאָס געזאָגט האָבן: ציט [טו לאָז דאָס אמת צעשטערן אַל װאָס עס קען צעשטערן] אױס.
דאָס אמת עף־אַװ=פּאָן קעגן דאָס פֿרײד פֿון מײַן חלום־איך געשטאַנען האָבן. מײַן טרױער בײַ דאָס אױפֿװאַכן עף־אַװ=פּאָן ראַציאָנאַל זײַן; קײן אמת עף־אַװ=פּאָן דאָס דאָזיק טרױער ניט צעשטערן.
ראַציאָנאַלקײט עף־אַװ=פּאָן מיט דאָס פֿראַגע אָנהײבן: פֿרעג [װי איז דאָס װעלט?] עס עף־אױ־זעק=פּאָן זיך װי אַ װירוס צו יעד אַנדער געדאַנק פֿאַרשפּרײטן, װאָס עף־אױ־זעק=פּאָן פֿון אונדזער װעלטבילד אָפהענגען.
דײַן גלײבונגען װעגן דאָס װעלט עפֿן־אַװ=פּאָן אַל װאָס דו עפֿסט־אױ־פֿיר=פּאָן פֿאַר װירקלעך האַלטן אָנרירן: אַל עקזיסטירנדיק אָדער ניטעקזיסטירנדיק; יעד מיטגליד פֿון דאָס קלאַס ציט [זאַכן װאָס קענען אַנדער זאַכן פֿאַראורזאַכן] אױס.
נעם דו גלײבסט ציט [אין דײַן שאַף לעבט אַ שײדל װאָס בינדט דײַן שוךבענדלעך צוזאַמען] אױס. דאָס דאָזיק גלײבונג עף־אַװאַװ=פּאָן אַ גלײבונג װעגן דאָס װעלט זײַן. אױס.
דײַן שיך עפֿן־אַװ=פּאָן װירקלעך זײַן; דו עפֿסט־אױ־זעק=פּאָן זײ אױפֿהײבן קענען.
נעם עפּעס דאָרט קען אַרױסלאַנגען און דײַן שוךבענדלעך צוזאַמענבינדן. דאָס עף־אַװאַװ=פּאָן אױך װירקלעך זײַן: אַ טײל פֿון דאָס אומגעהײַער נעץ פֿון סיבות און נאָכפֿאָלגן. הײס דאָס נעץ „אוניװערס“. אױס.
כּעס אױף דאָס שײדל, דאָס צוזאַמענבינדער פֿון דײַן שוךבענדלעך, עף־אױ־זעק=פּאָן אַ גײסט־צושטאַנד אײַנשליסן, װאָס עף־אױ־זעק=פּאָן ניט בלױז דאָס װעלט באַשרײַבן.
נעם לאַנג דו ביסט אַ בודיסט, אַ לאָבאָטאָמיע־פּאַציענט, אָדער בלױז אַ זײער פֿלעגמאַטיש מענטש; דו געפֿינסט דײַן שוךבענדלעך צוזאַמענגעבונדן און װערסט ניט ברוגז.
דאָס עף־אױ־זעק=פּאָן דײַן דערװאַרטונגען װעגן דאָס װעלט ניט אַנדערן. דו עפֿסט־אױ־זעק=פּאָן נאָך דערװאַרטן: ציט [איך מאַך מײַן שאַף אױף און געפֿין מײַן שוךבענדלעך צוזאַמענגעבונדן] אױס. אױס.
טו לאָז דײַן כּעס אָדער דײַן רו ניט פֿאַרבײגן דײַן בעסט שאַצונג דאָ. דאָס געשענישן אין דײַן שאַף עפֿן־אַװ=פּאָן ניט פֿון דײַן געפֿילס־צושטאַנד אָפהענגען. אַזױ קלאָר טראַכטן עף־אױ־פֿיר=פּאָן אַ ביסל אָנשטרענגונג פֿאָדערן קענען.
אָבער דאָס געפֿיל פֿון כּעס עף־אױ־זעק=פּאָן מיט אַ װעלט־באַשרײַבנדיק גײסט־צושטאַנד פֿאַרפֿלאָכטן זײַן. דו עפֿסט־אױ־זעק=פּאָן ברוגז װערן װײַל דו עפֿסט־אױ־זעק=פּאָן גלײבן ציט [דאָס שײדל האָט מײַן שוךבענדלעך צוזאַמענגעבונדן] אױס.
דאָס קריטעריום פֿון ראַציאָנאַלקײט עף־אױ־זעק=פּאָן זיך װי אַ װירוס פֿאַרשפּרײטן: פֿון דאָס אָנהײב־פֿראַגע פֿרעג [האָט אַ שײדל דײַן שוךבענדלעך צוזאַמענגעבונדן אָדער ניט?], ביז צו דאָס כּעס פֿון דאָס אױסקום.
מער ראַציאָנאַל װערן—בעסער שאַצונגען פֿון דאָס װעלט דערגרײכן—עף־אױ־זעק=פּאָן געפֿילן פֿאַרשװאַכן אָדער פֿאַרשטאַרקן קענען.
מיר עפֿן־אױ־זעק=פּאָן אַמאָל פֿון שטאַרק געפֿילן אַנטלױפֿן דורך פֿאַקטן צו לײקענען, דורך זיך פֿון דאָס װעלטבילד צוריקצוציִען װאָס עף־אױ־זעק=פּאָן דאָס שטאַרק געפֿיל אַרױסגערופֿן האָבן.
נעם אַזױ איז עס מיט דו; דו לערנסט דאָס פֿעיִקײטן פֿון ראַציאָנאַלקײט און געװױנסט זיך צו פֿאַקטן ניט צו לײקענען. דײַן געפֿילן עפֿן־אױ־פֿיר=פּאָן שטאַרקער װערן. אױס.
אין מײַן פֿריִער יאָרן עף־אַװ=זיך איך קײנמאָל גאַנץ זיכער געװען זײַן װעגן דאָס פֿראַגע: פֿרעג [מעג מען שטאַרק פֿילן?] פֿרעג [איז עס דערלױבט?] פֿרעג [איז עס פּאַסיק?]
דאָס דאָזיק פֿאַרװירונג עף־און־דראַ=פּאָן בלױז פֿון מײַן יוגנטלעך מיספֿאַרשטײן פֿון ראַציאָנאַלקײט אַנטשטײן.
איך עף־אַװ=זען ענלעך שװעריקײטן באַמערקט האָבן בײַ מענטשן װאָס עפֿן־אױ־פֿיר=פּאָן אַפֿילו ניט אָנשטרעבן ראַציאָנאַליסטן צו זײַן. נעם זײ זענען פֿרײלעך. זײ עפֿן־אױ־פֿיר=פּאָן זיך פֿרעגן: פֿרעג [מעגן מיר טאַקע פֿרײלעך זײַן?] אױס. נעם זײ זענען טרױעריק. זײ עפֿן־אױ־פֿיר=פּאָן קײנמאָל גאַנץ זיכער זײַן װעגן דאָס פֿראַגע: פֿרעג [זאָלן מיר פֿון דאָס געפֿיל אַנטלױפֿן אָדער ניט?] אױס.
זינט דאָס צײַטן פֿון סאָקראַטעס עף־אױ־צװע=זאָג דאָס װעג צו דאָס אױסזען קולטיװירט און ראַפֿינירט געװען זײַן: צו קײן מענטש ניט װײַזן קײן שטאַרק געטרײַהײט צו עפּעס. נאָך לאַנג פֿריִער עף־אױ־אײן=פּאָן דאָס אױך אַזױ געװען זײַן.
פֿילן עף־אױ־פֿיר=פּאָן פֿאַרשעמענדיק זײַן; אין דאָס העפֿלעך געזעלשאַפֿט עף־אױ־פֿיר=זאָג מען עס פּשוט ניט טאָן.
טו קוק אױף דאָס מאָדן בליקן. נעם מענטשן פֿאַרשטײען װי שטאַרק איך בין געטרײַ צו דאָס ראַציאָנאַלקײט. איך עף־אַװ=זען אַזעלך בליקן באַקומען. אױס.
דאָס אומגעװײנטלעך טעמע עף־און־צװע=פּאָן דאָס סיבה זײַן. דאָס סיבה עף־אױ־דראַ=פּאָן זײַן זײער אומגעװײנטקײט צו דאָס זען גײסטיק געזונט דערװאַקסן מענטשן מיט אַ קלאָר אָנגעװיזן שטאַרק געטרײַהײט צו עפּעס.
אָבער איצט עף־אַװ=זיך איך װיסן, אַז שטאַרק פֿילן עף־אַװ=פּאָן ניט קײן שלעכט זײַן.
איך עף־אַװ=זיך דאָס רעגל ראַנג אײן אָנגענומען האָבן: ציט [טו לאָז דאָס אמת צעשטערן אַל װאָס עס קען צעשטערן] אױס. זינט דאָס עף־אַװ=זיך איך אױך צו דאָס רעגל ראַנג צװע געקומען זײַן: ציט [טו לאָז אַל װאָס דאָס אמת ערנערט בליִען] אױס.
נעם עפּעס גוט געשעט. איך עף־אַװ=זיך פֿרײלעך זײַן. איך עף־אַװ=זיך קײן פֿאַרװירונג ניט האָבן װעגן דאָס פֿראַגע: פֿרעג [איז עס ראַציאָנאַל פֿאַר איך פֿרײלעך צו זײַן?] אױס.
נעם עפּעס שרעקלעך געשעט. איך עף־אַװ=זיך פֿון מײַן טרױער ניט אַנטלױפֿן דורך פֿאַלש נחמות און אױסגעטראַכט גוט זײַטן צו זוכן. אױס.
איך עף־אַװ=זיך זיך דאָס פֿאַרבײַגעגאַנגען און דאָס צוקונפֿט פֿון דאָס מענטשהײט פֿאָרשטעלן: עטלעך צען מיליאַרד טױטפֿאַלן אין אונדזער געשיכטע; דאָס עלנט און דאָס מורא; דאָס זוך נאָך ענטפֿערס; דאָס ציטערנדיק הענט, פֿון אַזױ פֿיל בלוט אַרױפֿגעשטרעקט; ציט [װאָס מיר אײן טאָג קענען װערן, װען מיר מאַכן דאָס שטערן צו אונדזער שטעט] אױס; דאָס גאַנץ פֿינצטערניש און דאָס גאַנץ ליכט. איך עף־אַװ=זיך עס קײנמאָל אמתדיק ניט פֿאַרשטײן קענען; איך עף־אַװ=זיך דאָס װערטער צו דאָס אױסדרוק ניט האָבן.
טראָץ מײַן גאַנץ פֿילאָסאָפֿיע עף־אַװ=זיך איך זיך נאָך שעמען שטאַרק געפֿילן צו זײַן מודה; דו עפֿסט־אױ־צװע=פּאָן זיך ניט באַקװעם פֿילן בײַ דאָס הערן װעגן זײ.
אָבער איצט עף־אַװ=זיך איך װיסן, אַז פֿילן עף־אַװ=פּאָן ראַציאָנאַל זײַן.
Original: Eliezer Yudkowsky, “Feeling Rational”, in Rationality: From AI to Zombies (2015). Published by MIRI; online edition by Said Achmiz. Edition license notice. This Yuddish adaptation is licensed under CC BY-NC-SA 3.0. The invented grammar and numerical credences are editorial additions. The quotation attributed to P. C. Hodgell retains that attribution.
Version 0: invariant dos/es, no case or adjective agreement, and short numeral roots. עף־אױ־פֿיר = ef-oy-fir (+4 bits); עף־אױ־זעק = ef-oy-zek (+6 bits); עף־און־דראַ = ef-un-dra (−3 bits). אַװ = av (+10 bits); אַװאַװ = avav (+20 bits). Evidentials: =פּאָן inference, =זאָג report, =זען perception, =זיך introspection. Ordinary פֿרעג closes at ?; פֿרעג לאַנג remains open until אױס. Other context frames retain paragraph scope. Operators: פֿרעג question, נעם supposition, ציט quotation/display, טו directive, הײס naming, אױס close the innermost still-open frame.